| تبليغات | X |
|
کانون پژوهشهای ایرانشناسی
|
||
|
Iranology Research: تاریخ، فرهنگ، استوره، دین، ادب و جشنهای ایران |
این جستار چندی پیش در هفته نامه امرداد به چاپ رسید.
با شادباش فرا رسیدن 10 مهر ماه خورشیدی یا مهر روز از مهر ماه _روز مهرگان_ جشن بزرگی که آن را روز پیروزی فریدون ابرشاه ایرانی بر زهاک (ضحاک) می دانند. روزی نکو برای آغاز کاشت محصول در نیمه دوم سال که بسان دیگر کارهای ایرانیان با شادی_ این افریده اهورایی_ آغاز می گردیده و متعلق به ایزد عهد و پیمان _ایزد مهر_ یا میترا میباشد.
جایگاه این ایزد که روزی باورهای پیرامون آن _آیین مهر_ مذهبی پیشتاز در جهان باستان بوده است، بر بیشتر ایرانیان آشکار می باشد. اهمیت آن تا بدان پایه بوده که بعدها در آیین زرتشتی نیز جایگاه ویژه ای یافت. چه هر آنچه مفید و سود رسان و دارای ارزش بوده همواره در دین بهی شایسته ستایش شمرده شده است. با توجه به اهمیتی که ایزد مهر در این آیین داشته و با توجه به نقش آن در اوستا به ویژه "مهر یشت" و همچنین سنگ نگاره های موجود در گوشه و کنار این سرزمین اهورایی، باید وظیفه ای خطیر بر دوش وی گذاشته شده باشد یا به عبارتی شاید بهتر است بگوییم او بخاطر آن مهمی که بر دوش گرفته بود ایجاد و دارای ارزش فراوان شده بود.
در "مهر یشت" آمده است که : «بدان هنگام که من مهر دارای دشتهای گسترده را هستی بخشیدم، او را در شایستگی و ستایش و برازندگی نیایش برابر با خود که اهورامزدایم بیافریدم ...ای سپیتمان مبادا که پیمان بشکنی نه آن (پیمان) که با یک دروند (پیرو دروغ ) بسته ای و نه آن که با یک اشون (پیرو راستی ) بسته ای چه پیمان با هردو آن درست است خواه دروند خواه اشون.»
چنانچه از این متن نیز بر می آید ایزد مهر جایگاهی بلند داشته که او را در ستایش و ستودن برابر با اهورامزدا می نمود. اما وظیفه بزرگ مهر چیست ؟
در ادامه همین متن از سپیتمان زرتشت خواسته است که پیمان خود نشکند چه با اشون و چه با دروند. پس این است آن وظیفه بزرگ. نگهداری و نگهبانی از عهد و پیمان. او وظیفه دارد که نگهبان پیمان ها باشد و از اینجاست که او چنانچه از ادامه همین متن هم بر می آید «زبان آور هزار گوش ده هزار چشم برزمند بلند بالا» میشود که بر فراز برجی پهن ایستاده است و نگاهبانی زورمند است که هرگز خواب به چشم او راه نمی یابد.
پس او باید بر همه مردمان آگاه و همیشه نگهبان آنان باشد. این ایزد با ایمان مردمان پاک ایران زمین به تقدس و بزرگی و اهمیت پیمان با یاوران جان گرفت. در اوستا یاوران میترا هشت تن هستند. شاید به جهت چهار جهت اصلی و فرعی یعنی از هر سوی بر مردمان نظارت میکند و به این دلیل بناهای مهری هشت ضلعی اند. با این باور بود که ایرانیان همیشه پیمان نگهدار بودند و شکستن پیمان برایشان گناهی بزرگ بود. این ایزد هیچگاه نمی خوابد تا بتواند همواره نظاره گر مردمان باشد و این از صفت «اود-دام» یعنی محاصره کننده او نیز بر می آید.
«نخستین ایزد مینوی که پیش از دمیدن خورشید جاودانه تیز اسب بر فراز کوه البرز بر آید. نخستین کسی که آراسته به زیورهای زرین از فراز آن کوه زیبا سر برآورد از آنجا ست که آن مهر بسیار توانا همه خانمانهای ایرانی بنگرد»
شاید بتوان تصور نمود که سرخی آسمان پیش از سپیده دم و پس از غروب زمانی که خورشید در آسمان نیست برای ایرانیان که مهر یا میترا را همیشه بیدار می دانستند، نمادی از این ایزد بوده است. زیرا نماد این ایزد را رنگ سرخ می دانند. نیک میدانیم میوه هایی که در شب چله یا شب زایش دوباره خورشید که با آیینهای میترایی نیز مربوط می باشد همگی سرخ رنگند. رنگی که در پرچم مقدس ایران همواره می درخشیده است و آن را نمادی از جنگ نیز میدانند. این ایزد یاور ایرانیان در آوردگاه دشمنان نیز بوده است.
«یوستی» پژوهشگر اروپایی و گروهی دیگر پیکره هاله دار در «تاق بستان» را نماینده ایزد میترا انگاشته اند. در این سنگ نگاره ایزد مهر پشت سر شهریار ساسانی ایستاده که در نمایش تاجگذاری، حلقه ای به نشان پیمان در دست دارد.
و البته این یک گمان است. و بسیاری نیز آن نقش را فروهر «زرتشت» یا «موبدان موبد» زمان میدانند.
اما این حلقه چیست که هم در گوی بالدار که تبدیل به نشان فروهر شد وجود دارد و هم در دست شاهان به نشان پیمان است. این حلقه نیز که امروز در پیمان زناشویی بر دست می کنند نماد مهری است که میان دو نفر بسته می شده و امروز مردمان جهان بی آنکه از فلسفه آن چیز زیادی بدانند آنرا به دست میکنند. و جالب آنکه ما ایرانیان این رسم را همچون بسیاری دیگر از رسمهای آمده از فرنگ، بیگانه و تهاجم فرهنگی میدانیم. درحالیکه ریشه آنها در خودمان است.
برخی بر این باورند که این حلقه یادآور قرص خورشید می باشد. زیرا بنا بر باور ایشان میترا یاور همیشگی اوست و پس از یک زوزآزمایی که با خورشید دارد و او را شکست می دهد، دست او را گرفته و خورشید تاجی بر سر او می گذارد و از آن پس این دو یاور همیشگی یکدیگرند. از سویی شاید بتوان گفت که حلقه نمادی است از احاطه و محاصره شدن. همانطور که از صفت میترا نیز بر میاید این حلقه تاکیدی می تواند باشد بر اینکه هر فرد در پایبندی بر پیمان و مهر خود چنان استوار است که هرگز آن را نخواهد شکست و بر پایبندی آن ایزد مهر را همیشه ناظر و نگهبان و محاط در اعمال و رفتار خود می داند. پس مهری که میان دو نفر بسته می شود تا بدین اندازه تقدس دارد و نباید به آسانی شکسته شود و این است مهری که میترا می آورد که هر فرد که از آان آگاه باشد به آسانی تن به شکستن پیمان نخواهد داد. چه پیمان در بیان و قول میان چند نفر و چه در پیوند و زناشویی میان دو نفر.
گمان من بر آن است که حلقه میتواند مفاهیمی بسیار گسترده تری نیز در بر داشته باشد و از اینجاست که پادشاهان با در دست گرفتن حلقه مهر (میترا) بر پیمان خود با اهورامزدا و پیروی از اشا (راستی ) تاکید می کردند. چه برای مردمان زمان خود و چه آیندگان که نظاره گر تصویر آنان در دل سنگها خواهند بود. و حتا اگر آن را نمادی از فر ایزدی شاهان بدانیم باز تفاوتی نخواهد داشت. زیرا آن نیز با خورشید که پیشتر به ارتباط نزدیک آن با میترا اشاره شد هم ریشه است. همچنین حلقه ای که در فروهر_ و پیشتر در گوی بالدار_ آمده نیز شاید یادآور پیمان مقدسی باشد که آفریدگان با اهورامزدا بستند تا برای رسیدن به جاودانگی و رهایی نهایی از اهریمن مبارزه کنند و فراموش نکنند که وجود آنها تا زمان نابودی اهریمن تنها و تنها برای مبارزه است. (فلسفه وجودی انسان در مزدیسنا)
در کتاب «بندهشن» که در مورد آفرینش است چنین آمده است: «به هنگام ستایش همه آفریدگان را بیافرید و با بوی و فروهر مردمان بسگالید و خرد همه آگاه را به مردمان فراز برد و گفت که کدام شما را سودمندتر در نظر آید؟ اگر شما را بصورت مادی بیافرینم همه تن با دروغ بکوشید و دروغ را نابود کنید. شما را به فرجام درست و انوشه باز آرایم و باز شما را به گیتی آفرینم جاودانه و بی مرگ, بی پیری و بی دشمنی. یا شما را جاودانه پاسداری از اهریمن باید کرد؟ ایشان بدان خرد همه آگاه آن بدی را که از اهریمن دروغ بر فروهرهای مردمان در جهان رسد دیدند و رهایی واپسین از دشمن پتیاره و به تن پسین جاودانه, درست و انوشه باز بودن را دیدند و برای رفتن به جهان هم پیمان شدند.»
پس این پیمانی بود مقدس و از روی خرد میان همه انسانها و آفریدگان اهورایی با اورمزد و این پیمان که با مفهوم پیمانه به معنای اندازه نگاه داشتن نیز هم ریشه و بنیاد آیین خردورزانه مزدیسناست*
این پیمان برای تلاش و مبارزه با اهریمن و آفریده های آن برای بهتر شدن یا تمام شدن است. همان که ما آن را خرداد یا هورتات میدانیم یعنی کامل شدن حلقه و رسیدن به امرداد و جاودانگی در عرفان مزدیسنا. چه تلاش زن و شوهر و چه تلاش فرد فرد انسانها. و این چیزی است که همه جهانیان خواسته یا ناخواسته برایش تلاش می کنند و در درون, بر آن باور دارند و باهمین باور مهر یا میترا را نیرو می بخشند و بر هم مهر می ورزند.
جای بسی افسوس است اگر ایرانیان آگاه، این مردمان پاک، بدون آگاهی و به آسانی پیمان بشکنند و میترا را از آنچه هست ضعیف تر نمایند.
بیایید با فرارسیدن مهرگانی دیگر بار دیگر هم پیمان شویم که مهر را به هر شکل که هست آسان نشکنیم و به پیمان آغازین که برای نبرد با هر آنچه اهریمنی است بسته ایم، یک دم آرام نگیریم که ایزد مهر سخت چشم به راه ماست و همیشه نگهبان و نگهدار ایران و ایرانیان.
|