یاسمین مجتهدپور- از اواخر بهار تا اوایل پاییز که هوای تهران گرم و به ویژه در تابستان گرمای آن سخت آزار دهنده می شد مردم معمولا از بستنی، آب یخ، شربت، افشره های یخی و دوغی که به وسیله یخ سرد شده بود، برای رفع تشنگی و خنک شدن خویش استفاده می کردند. زمانی که هنوز برق به ایران وارد نشده بود، تهرانی ها یخ مورد نیاز خود را از برفهای باقیمانده کوههای شمیران و یخچالهای گلی پایتخت فراهم می کردند. در تهران غیر از کوههای شمیران که در شمال آن قرار دارد، کوهی که در آن برف و یخ وجود داشته باشد، نبود. چنانکه در کوههای شمیران هم برف و یخها از میانه های بهار شروع به آب شدن می کرد. مگر آنکه به یخچالهای طبیعی توچال دسترسی پیدا می کردند که البته آن هم کار دشواری بود. هرچند «در تابستان که هوا بسیار گرم بود و یخ یخچالها تکافوی مصرف شهر را نمی کرد همین الاغ دارها از کوههای اطراف و از یخچالهای طبیعی، یخ به شهر می آوردند و می فروختند.» (جودت، 1356: 33-34) بنابراین بهترین چاره درآن بود که در روزهای سرد پایانی پاییز و اوایل زمستان - به ویژه شبهای یخ بندان - یخ مصنوعی درست کنند. از این رو در برخی از نقاط داخل و یا خارج شهر، یخچالهایی ساخته بودند که در آنها یخ مصنوعی تهیه می شد. «طبق آمار سال 1317(ه.ق) برابر با سال 1278(ه.ش) و 1899(م) در تهران روی هم رفته 24یخچال وجود داشت که در محله دولت 8یخچال در محله سنگلج 10یخچال در محله بازار 2یخچال و در محله چال میدان 4یخچال وجود داشت. متاسفانه از شمار یخچالهای خارج از باروی تهران آگاهی نداریم.»(شهیدی، 1383: 614) در بیشتر نقاط تهران قدیم یخچالهایی وجود داشت، که هر یک تهیه و فروش یخ برای ساکنان محدوده خود را بر عهده داشتند. این یخچالها اغلب نزدیک دروازه های شهر بودند. بیشترین سهم را دروازه دولاب با برخورداری از چندین یخچال کوچک و بزرگ داشت. دروازه های غار و خانی آباد و دوشان تپه نیز از این مزیت تا حدودی بهره مند بودند. ابوالقاسم خاکی نژاد با اشاره به این نکته که یخچالهای بسیاری در گوشه و کنار پایتخت وجود داشته که یخ مصرفی ساکنانش را تامین می کرده، برخی یخچالهای قدیمی تهران را اینگونه بر می شمرد :«یخچال فیلی در انتهای خیابان مینا، یخچال حاج صمدپور در شهباز، یخچال صدیرا(سدیرا؟)، یخچال اکبر دلال، یخچال سه راه باقرآباد، یخچال بیسیم، یخچال ایستگاه قلهک و یخچالی که در محل کنونی ورزشگاه 17 شهریور قرار داشته.» از دیگر یخچالهای قدیمی شهر میتوان به یخچال مستوفی الممالک، معیرالممالک، حاجی آقا محمد، حاجی شیخ رضا، فثقه الملک و فرح آباد اشاره کرد. اینک به بررسی برخی از این یخچالها که هنوز هم می توان نشانی از آنها در بافت شهری تهران یافت، می پردازیم: پارک گل محمدی این پارک که در ضلع غربی خیابان خانی آباد و به طرزی زیبا طراحی و بنا شده است، از یخچالهای قدیمی تهران به شمار می رود. نکته مهمی که در ساخت این فضای سبز به چشم می خورد، حفظ موقعیت پیشین این مکان است. دیوارهای چینه ای یخچال، جذابیت آن را بیشتر کرده و سندی ملموس از هویت و تاریخ این شهر را به نمایش گذاشته است. در اسناد شهرداری تهران آمده است :«پارک گلمحمدی، با مساحتی حدود ۱۱۰۰۰ متر مربع، بنایی تلفیقی از معماری مدرن و سنتی است. در این پارک برای آشنایی نسل جدید با سنتهای قدیمی و تهیه یخ در تهران قدیم دیوارهایی خشتی ساخته شده که تابلو و قاب آجری شبیه قاب عکس، دیوارهای یخچالهای قدیمی تهران را به شکل زیبایی در بر گرفته است. سردر زیبای این پارک از ویژگیهای بارز آن است. این پارک دارای آبشاری زیبا، مکانی برای تعزیه و تئاتر، محل نگهداری پرندگان و محوطهبازی کودکان است.» با توجه به موقعیت این یخچال که در جنوبی ترین نقطه پایتخت ناصری قرار گرفته بود، باید دانست که این مکان را در نقشه های دارالخلافه پیش از نقشه نجم الدوله نمی توان دید.(زیرا نقشه های پیشین تا خیابان مولوی امروزی که ضلع جنوبی حصار صفوی بوده است را نشان می دهند.)در این نقشه به محض ورود به شهر از دروازه خانی آباد(یکی از سیزده دروازه بیرونی تهران عهد ناصری)، اندکی که از دروازه به سمت شمال راه پیموده می شد باغی در سمت چپ قرار داشت که متعلق به میرزا جعفرخان و حاجی محمدتقی خان نایب کشیک آقاسی باشی بود. از سرگذشت این باغ خبری نداریم و نمی دانیم چه پیش آمده که بعدها در آن یخچال ساخته شده است. اما بیشترین گمانه بر این است که یخچال امروزی (پارک گل محمدی)همان باغ میرزا جعفرخان است. به ویژه آنکه در آن درختانی کهنسال وجود دارد که نشان از باغ بودن آن می دهد. سندی از این یخچال در دست نیست تا زمان احداث آن را بدانیم اما بی گمان این اتفاق در سالهای پایانی دوره قاجار رخ داده است. نام "یخچال"ای که تا چند سال پیش بر کوچه ی روبروی این بنا بوده و امروزه توسط شهرداری به "قائم" تغییر داده شده، گواهی دیگر بر مدعای ماست.
یخچال اقدسیه پیرامون سابقه تاریخی محله اقدسیه(در جنوب تهران) باید اشاره کرد که این محدوده جزو زمینهای کشاورزی اطراف حرم حضرت عبدالعظیم محسوب گشته و قسمتهای معدودی از این محله، مسکونی بوده است. بنابراین میتوان مهمترین ویژگی این محله را ویژگی اقتصادی آن بیان نمود. محدوده کوچه شهید طقرودی جزو قدیمیترین معابر اصلی این محله بوده که مردم در آن سکونت داشته و به خاطر وجود "یخچال اقدسیه" در این کوچه، این کوچه معروف به "کوچه یخچال" بوده است. با فاصلهای زیاد از محله مسکونی، اولین کارخانههای آرد ایران و یخ سازی در این منطقه وجود داشت؛ که به خاطر نزدیکی این دو کارخانه به هم، بین محلیها معروف به "کارخانه یخ و پنبه" بود. علاوه بر "یخچال اقدسیه" به عنوان قدیمیترین بنای این محله میتوان به "قنات بیبیزبیده" اشاره کرد که آب آن در نهرهای این محله جریان داشته اما به مرور زمان تخریب گردیده است.
محله یخچال (قلهک) سابقه محله یخچال به دهه 1330 برمیگردد كه اتصالدهنده دو محله "قلهك" و "زرگنده" به شمار می رفته است. وجه تسمیه این خیابان به علت وجود كارخانه یخسازی بود كه هم اكنون دانشگاه آزاد جای آن را گرفته است.و این كارخانه به خیابان یخچال، كوچه گل یخ، منتقل شده كه سابقهای 30 ساله دارد. از ویژگیهای این منطقه میتوان به باغهای قدیمی آن اشاره كرد كه اكنون فقط تعدادی از آنها باقی مانده است. اهالی دو محله قلهك و زرگنده آب خنك و یخ مورد نیاز خود را از رودخانهای در خیابان یخچال تأمین میكردند. به این صورت كه در زمستانها جویهای آب این خیابان را شبکه بندی میكردند و برفها را روی آن میریختند و سپس آنها را به سردخانه منتقل میكردند و در فصل بهار و تابستان یخها را میفروختند.
امروزه دیگر هیچ یخچالی در این شهر وجود ندارد و بیشتر اهالی آن به جز یخچال برقی، چیز دیگری را به نام "یخچال" نمی شناسند.
|+|
نوشته شده در 90/09/27ساعت 15 توسط ایرانشناسی
|
درباره وبلاگ
کانون ایرانشناسی افراز در تابستان سال 86 پا گرفت و با آرمانی بزرگ و البته گامهای کوچک ولی استوار به پیش رفته است. این کانون در اين سالها نخست به یادگیری پرداخته و سپس داشته ها و دستاوردها را به دیگران پیشکش کرده است. و از این جهت تلاش دارد تا خلا بزرگ میان استادان اهل فن و مردمان کوچه و بازار را پر کند. این تارنگار به ارائه پژوهشهای گروه و هموندان آن پرداخته است. برداشت با ذکر نشانی وبلاگ و نام نویسنده آزاد است. برای آگاهی بیشتر به www.afraz.ir بروید.
