منجی در دین زرتشتی

یکی از نخستین نمونه‌های نجات‌بخش را دست‌پرورده‌ی زرتشت، پیامبر ایرانی، می‌دانند. در گاهان[۱] زرتشت اصطلاحی به نام “سئوشیَنتَه” را ابداع کرد و به کار برد تا پیش از دوران معاصر این واژه ترجمه لفظی نمی‌شد. بلکه هم‌چون یک نام، برای نجات‌بخش دین زرتشتی[۲] به کار ...

منجی در یهودیت

ادبیات آخرالزمانی و منجی‌باوری نیز هم‌چون بسیاری از دیگر از عناصر مهم یهودیت در دورانی متاخر به این دین راه یافته‌اند. در تورات (کتاب‌های پنجگانه)[۱۰] و کتاب‏های پس از آن تا پیش از آثار دوران ماد و هخامنشی، یعنی “تواریخ ایام ۱ و ۲″، “ارمیا”، “حزقیال”، “دانیال” و “اشعیا” اثری از باور به منجی و نیز باور به قیامت، بهشت و دوزخ و فرشتگان الهی، نیست. بلکه ....

منجی در مسیحیت

بنابر انجیل‌های رسمی، عیسی سه روز پس از مرگ از گور برخاست و به آسمان رفت و بدین ترتیب به حواریون ثابت کرد که “مسیح موعود” ....

منجی در اسلام

مسلمانان به پیامبرانی چون حضرت خضر و حضرت عیسی مسیح باور دارند که نمرده‌اند و در پایان جهان به کمک مهدی موعود خواهند شتافت. ولی در توصیف این “مهدی موعود مسلمان”، اتفاق نظری نیست. از همین رو در صدر اسلام و بی‌درنگ پس از دوران خلفای راشدین ...

منجی در فرهنگ‏های دیگر

در اوپانیشادِ برهمنان درباره منجی آخرالزمان می‌‏خوانیم: “این مظهر ویشنو ظاهر می‏شود و شریران را هلاک می‏سازد و خلقت را از نو تجدید و پاکی را رجعت می‏دهد. این مظهر دهم در انتهای عالم ظهور ...

خبرنگار امرداد- شهداد حیدری: «‌رويداد ناخوشايندي كه در دهه‌هاي گذشته در پژوهش‌هاي ديني روي داده، آن است كه هر‌جا نامي از خورشيد به ميان مي‌آيد آن را با دين و آيين مهري يكي مي‌گيرند. در حالي كه با نگاه به اوستا درمي‌يابيم كه مهر و خورشيد يكي نيستند. حتا در "‌خرده اوستا‌" هم اين‌دو، جداي از هم دانسته شده است. همان‌گونه كه دو يشت "‌خورشيد‌يشت‌" و "‌مهر‌يشت‌" داريم‌، در خرده‌اوستا هم دو نيايش آورده شده كه جدايي اين دو را نشان مي‌دهد؛ دو نيايش خرده‌اوستا يكي "‌مهر نيايش‌" است و ديگري  "‌خورشيد‌نيايش‌"‌.»

آن‌چه بازگو شد بخشي از سخنان بهرام روشن‌ضمير‌، پژوهشگر تاريخ و گاهشماري ايران‌، در دومين گفتار او با عنوان «‌بررسي روزها در گاهشماري باستاني‌» بود. او نخست چكيده‌اي از سخنان نشست پيشين خود را بازگو كرد و گفت: «‌در گاهشماري ايراني‌، هر روز مفهومي ويژه دارد و از حكمت و فلسفه‌اي پيروي مي‌كند. در آغاز روزهاي سي گانه‌، نخست نام "‌اورمزد‌" مي‌آيد و آنگاه نام شش امشاسپندان و سپس نام ايزدان. اين نامگذاري‌ها گواه يك دگرگوني ديني در انديشه‌ي ايرانيان‌، در روزگاران بسيار دور است.

خبرنگار امرداد- شهداد حیدری: «دگرگون كردن واژه‌ي "‌سپندارمزد‌" به "‌اسفند‌" دشواريي پديد آورده كه به نارسايي معنايي مي‌انجامد. "‌آرمزد‌" از "‌آرميتي‌" اوستايي گرفته شده است‌؛ پس سپندارمزد‌، آرامش سپندينه(:مقدس) است. اما در واژه‌ي "‌اسفند‌" پيدا نيست كه چه چيزي "‌سپند‌" و مقدس است. اين نارسايي از آن رو پديد آمده است كه واژه‌ي "‌آرمزد‌" را از "‌اسفند‌" جدا كرده‌اند. بنا‌بر اين به‌كار بردن واژه‌ي «‌اسفند‌» براي ماه پاياني سال‌، چندان معناي روشن و رسايي ندارد.»

آن‌چه بازگو شد‌، پاره‌اي از سخنان بهرام روشن‌ضمير‌، پژوهنده‌ي جوان كشورمان، در نشست بنياد جمشيد جاماسيان بود. او در دنباله به گاهشمار كهن ايران اشاره كرد و گفت: «‌در گاهشمار باستاني‌، يا گاهشمار اوستايي‌/ مزديسنايي‌، هر ماه سي روز است و هر روز به نامي خوانده مي‌شود. چنين ويژگي را در گاهشماري‌هاي ديگر ايراني سراغ نداريم. براي نمونه‌، در گاهشماري هخامنشيان‌، آن‌چنان كه در سنگ‌نبشته‌ي بيستون آمده است‌، با آن كه هر ماه سي روز است‌، اما براي شمردن روزها‌، شماره‌ها‌(‌:اعداد‌) را به‌كار برده‌اند. شايد چون داريوش مي‌دانست كه بر سرزميني پهناور با قوم‌هاي گوناگون فرمان مي‌راند و به‌كار بردن شمارگان به‌جاي ناميدن روزها‌، كاربردي همگاني‌تر خواهد داشت.» 

ب 

*      درباره آیین ها و باورهای دینی ایرانی و یا اسلامی تا امروز یا کاری نشده و بهتر بگوییم جرات کار کردن نبوده و یا اگر بوده با واکنش منفی هواداران آن دین و مسلک روبرو بوده. هرکس دیگری، زرتشتی یا نازرتشتی، ایرانی یا بیگانه، چنین پرحجم و ریزبینانه درباره تک تک آیین ها و باورها و سمبل های باستانی ایرانی فیلم بسازد، به شدت مورد نقد قرار خواهد گرفت. به فرض محال هم که کسی پیدا شود فیلمی بسازد که اکثریت پیروان رسمی دین زرتشت در ایران آنرا بپسندند، آنگاه باید نقدهای تیز تر از شمشیر دانشگاهیان و ایرانشناسان و پژوهشگران آکادمیسین را تحمل کند. این را از من بپذیرید که دیریست در این باره می اندیشم. بنابراین به گمان من منتقدان محتوایی آثار آقای نقاشی چه زرتشتی و چه نازرتشتی، بهتر است بپذیرند که حسن نقاشی نه برای آنان که نخست برای خود و سپس برای همه مردم فیلم میسازد و اگر هم در موضوعات اختلاف برانگیز پژوهشی نظر شما را بپذیرد، آنگاه گروهی دیگر به مخالفت خواهند پرداخت. و هم حسن نقاشی و یارانش که خود من هم از آنانم باید آستانه تحمل خود را بیشتر کرده و بپذیریم که ساختن و آفرینش و خلق کردن بدون نقد و مخالفت بی معناست و هرچه اثر تاثیر گذارتر باشد، نقدهایش پرحجم تر و تیز تر خواهند بود. به ویژه ورود به محتوایی به نام استوره و آیینها و باورهای ملی و دینی...

برای سخن درباره استوره های میانرودان یا بین النهرین باستان، نخست باید تقسیم بندی داشته باشیم که اصولا فرنود از میانرودان باستان چه سرزمین یا تمدنهایی است. نخستین تمدن مهم میانرودان بیشک تمدن سومر است. تمدنی کهن که اطلاعات درباره آن کامل نیست. اما پیشینه آن را تا حدود 5000 سال پیش نیز بر میشمرند. پس از آن ما با جایگزینی اقوام آشوری و سپس بابلی در این ناحیه روبرو هستیم و در نهایت ایلامیها حدود 1100 پیش از میلاد به این سرزمین دست می یابند.

از استوره های معروف سومری، گیلگمش، طولانی ترین استوره به جامانده از میانرودان باستان است. گیلگمش پادشاه نیمه خدای اوروک به دنبال معنای زندگی جاودانه است. در میانه داستان او به یک بازمانده از توفانی بزرگ بر میخورد. این توفان مانند تمام نمونه های توفانی به سبب مجازات انسانها برپاشده است...

بیشتر قسمتهای حماسه گیلگمش در ویرانه های معبد نبو در نینوا و کتابخانه آشور یافت شده است.

تقریبا به طور قطع میدانیم که گیلگمش در دوران سلسله نخست، حدود2600 پیش از میلاد یکی از فرمانروایان اوروک بوده است. گیلگمش پادشاه نیمه خدای اوروک به دنبال معنای زندگی جاودانه است. در میانه داستان او به یک بازمانده از طوفانی بزرگ بر میخورد. این طوفان مانند تمام نمونه های طوفانی به سبب مجازات انسانها برپاشده است. میبینیم که در استوره میانرودانی وارون بیشتر استوره ها، آفرینش همچنان خدایی باقی میماند. یعنی در استوره های پیشین آفرینش یا کاملا بر مبنای انسان بود و آفرینش مادی و یا از مبنایی خدایی آغاز میشد اما به انسان میرسید و از نیمه ها استوره به سوی آفرینش مادی تر میرفت اما در اینجا اینطور نیست نقش خدایان بسیار پررنگتر است. باز هم دو مبنای خیر و شر دارند اما وارون استوره هایی مانند استوره مانی و نیز زرتشت، به انسان نمیانجامد. ونیز این، قلمرو خوبی نیست ، که به انسان نزدیک تر است و انسان به یاری او میشتابد. اصولا اینگونه ارزش گذاری خیلی دیده نمیشود.

به نظر میرسد امروز 350 میلیون نفر، در آسیا بودایی باشند.

هومر آبرامیان میگوید : هنگامی که زرتشت پدیدار شد، آریاییها دارای یک سامانه زیر نظر روحانیانی به نام کرپانها و مغان بودند. زرتشت در اصل بر ضد این سامانه قیام و انقلاب کرد و با کمک گشتاسب شاه توانست به پیروزی برسد. منتها پس از زرتشت، مغان و بزرگان جامعه درحالیکه ظاهرا آیین زرتشت را پذیرفته بودند، در باطن دین پیشین را زنده کردند. بدین ترتیب میتوان تناقض و تفاوت فاحش گاتها و اوستا را توجیه کرد که گاتها نماینده آیین زرتشت است و اوستای منهای گاتها، نماینده آیین پیشین مغان.

دکتر حسین وحیدی نیز کم و بیش همین باور را دارد که مغان پس از زرتشت، با خیانت به آرمانهای او دوباره دیدگاههای پیشین را زنده کردند. و دینی ایجاد کردند از تلفیق دیدگاههای پیش از زرتشت و دیدگاههای زرتشت.

ولی از آن سو هاشم رضی به ویژه هنگام بحث درباره وندیداد، به جای تکیه بر بعد زمان و انحرافات زمانه، بر بعد مکان تکیه کرده و مینویسد : دین زرتشت از شرق ایران پدیدار شده و هواداران نخستینش شرقی بودند. این دین خیلی دیر به غرب ایران نفوذ کرد. جایی که در هنگام پادشاهی مادها، مغان سامانه دینی خویش را داشتند و ری مرکز دینی آنان بود. با رسیدن دین زرتشتی به غرب ایران، به ویژه از زمان هخامنشیان، دین ترکیبی نوینی ایجاد گشت که اگرچه کلیات مزداپرستی مورد نظر زرتشت را در بر داشت ولی بدنه اش همان دین مغان مادی بود. بدین ترتیب هاشم رضی مزدیسنای زرتشتی یا شرقی را از مزدیسنای زروانی یا غربی جدا میکند. و باور دارد که از زمان هخامنشیان تا دوران ساسانیان نبرد میان این دو جناح وجود داشته است.

او پرسش میکند که چرا در اقرارنامه زرتشتیان در اوستا، باید گفت فرورانه مزدیسنو زرتوشتریش؟ (اعتراف میکنم که مزداپرست زرتشتی هستم) پس حتما مزداپرستی نازرتشتی هم وجود داشته است. او سپس به اندیشه های روحانیون دوره ساسانی به ویژه کرتیر (در کتیبه ها) اشاره کرده و اثبات میکند که دین آنها در واقع همان مزداپرستی زروانی و نه زرتشتی بوده.

• مانی، یبامبر نقاش، در جوانی با ندایی که خود از سوی پدر بزرگی _ آفریدگار- میداند به سوی خاور ره توشه میبندد. از آنجا به دربار ساسانیان راه مییابد سپس تا خاور، ترفان و مرز چین میرود و در نهایت در زندان ساسانیان چشم از جهان فرو میبندد. مانی شاید نخستین پیامبری است که دست کم به ادعای خود خود دست به قلم میبرد و گفته ها و آموزه های آیینش را مینگارد.

• مانی برای نور و ظلمت ازلیتی  ذاتی قایل است. یعنی در ابتدای زمان دو دنیای جدا از هم نور و تاریکی، وحود دارند. این دیدگاه بسیار به دیدگاه زرتشتی نزدیک است. دو اقلیم در برابر هم و هر دو دارای شهریاری جدا. شهریار تاریکی در اینجا هم اهریمن است اما شهریار روشنایی به جای اهورامزدا، زروان است. هدف نهایی جهان از دید مانی، جدایی دوباره تاریکی و نیکی از هم، و نه مانند بیشتر استوره ها نابودی همیشگی بدی، است. بدی نابود شدنی نیست تنها باید تلاش کرد مرز آن را از نیکی جدا کرد تا نیکی راستی نی اش را باز یابد.

• روشن شدن معنی" تکه های نور"، عرفان مانوی را رقم میزند. حقیقتی گمشده در میان تمام آفریده ها هست. حقیقتی ناب که به سبب اختلاط  میان جهان تاریکی و روشنایی به این صورت در آمده. این گوهر حتا در میان آفریده هایی که منشا نیکی هم به آنها نسبت داده نمیشود وجود دارد. مثلا ستارگان از نورهایی هستند آلوده و ماه و خورشید از نورهایی که هنوز به تمامی آلوده نشده اند.البته در آیین مانی اصولا برای آفریده ها منشا نیکی تصور نمیشود. اصل آفرینش مادی در دید مانوی بد است. این دیدگاه تا جایی پیش میرود که تا انسان_ در شکل مادی اش _ از منشا تاریکی ها یعنی دیوها زاده میشود. و وحدت وجودی این پاره ها یعنی گرد هم آمدن دوباره تمامی این تکه پاره های پراکنده نور، این مهمترین خویشکاری انسان در زندگی و زمین است.

• بهمن یکی دیگر از ایزدان است که به نظر میرسد کاملا ازآیین زرتشتی وام گرفته شده و خویشکاری یافته باشد. بهمن که در آیین زرتشتی نماد اندیشه نیک است اینجا پنج اندام دارد به نماد پنج نیروی مغز انسان: خرد، ذهن، هوش، اندیشه و فهم. بهمان نسبت که تن آدمی سرچشمه ای از تاریکی و بدی دارد، نیروهای ذهنی او ایزدی و نیک هستند.

شناخت اساطیر ایران: جان هینلز

اسطوره بیان نمادین: ابولقاسم اسماعیل پور

افسانه اسطوره : نجف دریابندری

جهان اسطوره شناسی: جلال ستاری

رویکردهای علمی به اسطوره شناسی: مهوش واحد دوست

اسطوره های ایرانی: وستا سرخوش کرتیس. ترجمه عباس مخبر

اسطوره هاس بابل و ایران باستان

مانی و سنت مانوی: فرانسوا دکره

عناصر ایرانی در کیش مانوی:پرودس اوکتور شروو

مانی و دین او

سرودهای روشنایی: ابولقاسم اسماعیل پور

هنر مانوی: کلیم کایت

اسطوره اهل حق: ایرج بهرامی

اسطوره آفرینش در آیین مانی. ابولقاسم اسماعیل پور

• استوره آفرینش اصولا به صورت مجموعه ای بهم پیوسته به استوره فرجام جهان میپیوندد. در زمانی کرانمند آفرینش مادی آغاز میشود، آنگاه در مدت زمانی رخدادهایی رخ میدهد و سپس جهان با استوره دیگری پایان میپذیرد. در این میان آنچه پررنگتر است، نبرد میان راستی و دروغ، خیر و شر، شیطان و خدا یا خدایان است. در استوره های آفرینش جهان با تقابل این دو آغاز میشود و پایان جهان نیز اغلب با پیروزی نیکی همراه خواهد بود. در آیین زرتشت نیزاین دو بسیار پررنگ هستند. تا آنجا که از شمایل مادی درآمده و تبدیل به دو نیرو میشوند و در روان انسان با هم به رقابت میپردازند.. انگره مینیو و سپنتا مینیو درون ما در تقابل با همند و پیروزی هریک است که کامیابی یا شکست را برایمان پیش میآورد.

• در نخستین گام آفرینش، پس از ایجاد یک زمان کرانمند، اورمزد شش پیش نمونه از اجزاء اصلی آفرینش را میسازد. پیش نمونه های آسمان، آب، زمین، گیاه ، جانور، انسان. فرنود استوره از پیش نمونه ها چیست؟ برای جهان بنیادی قائل است و سرچشمه ای که تکوین مییابد و در آغازبه صورتی کلی، تکوین نیافته و غیر تخصصی آفرینش یافته. آفرینش نه در یک مرحله که روندی تدریجی دارد.

• اورمزد خود پس از آغاز حمله، دوران عمر کیومرس را به سی سال کاهش میدهد. و نیز او را به خواب می برد. مجال درگیری میان کیومرس و اهریمن نمی افتد. چرا؟ چرا انسان نباید در ابتدا با اهریمن درافتد؟ در حالی که ایزدان و امشاسپندان و نیزتمام عناصر طبیعی در مبارزه با اهریمن، به یاری اورمزد برخواسته اند. چرا کیومرس به خواب میرود؟ آیا خویشکاری _وظیفه _ دیگری دارد که به پسین تر موکول شده؟ آیا ا ورمزد دراین مرحله نمیخواهد که کیومرس با پلیدی اهریمن روبرو شود؟ آیا گوهری هست که باید همچنان نیک باقی بماند . آنگاه که فرزندان کیومرس از نطفه او زاده شدند به آنها انتقال یابد بدون اینکه با رویارویی با اهریمن از پاکی آن کاسته شده باشد؟ در استوره کیومرس که از خواب برمیخیزد. بدون ملاقاتی با اهریمن ، تنها جهان را تیره میبیند. زمین تیره و پر جنبش شده. در لحظه میمیرد. در این جهان آشفته، از بدن کیومرس فلزات شروع به تشکیل میکنند. چرا استوره برای تشکیل فلزات اهمیت این چنینی قائل شده. آیا استوره ریشه از عصر فلز نمیتواند داشته باشد؟

• زمانی که درباره پیش از تاریخ سخن میگوییم اغلب آن را به دوران زمانی خاصی با ویژگیهای کلی در سراسر زمین، نسبت میدهیم. اما باید گفت در اینجا نیزمانند دورانهای پس از تاریخ، البته بر پایه داده های باستان شناسی، رد پای پاره ای از دورانهای پیش از تاریخ را میتوان درهر سرزمین یافت. در این نوشتار برآنیم تا ببینم در آن دوران که از آن به عنوان دوران های سنگ و فلز_ پیش از تاریخ_ یاد میکنیم در آسیای میانه و بویژه نواحی ایران چه میگذشته است.

• · به طور کلی در فاصله میان 12000سال پیش تا 2000 پیش از میلاد، مجموعه ای از دو دوران عمده سنگ و فلز_که هریک نیز به دورانهای کهن، میانی و نو تقسیم شوند_ را داشته ایم. ویژگی نام گذاری این دورانها بر اساس عمده ماده ای است که انسان برای ابزار سازی استفاده میکند. اما مثلا در دوران سنگ نیز از فلز به مقدار کمتری استفاده میشود. مثلا دورانی از تاریخ فلات ایران که درباره آن صحبت خواهیم کرد را به نام دوران نوسنگی مس میخوانیم که دورانی است در 7000سال پیش، که در دوران نو سنگی قرار دارد، اما دورانی است که ادوات مسی در بقایای آن به دست آمده.

• · تعاریف ما در دورانهای پیش از پیدایش خط ، منحصرا به یافته های باستانشناسی برمیگردد و در این میان صنایع دستی به ویژه سفالینه ها نقش بسیار مهمی دارند. در نبود خط، نگاره وسیله ای برای تبادلات فرهنگی است. بنابراین این برداشت صرفا به این سبب که ما منبع دیگری نداریم نیست. بلکه بدان سبب است که خود مردمان کهن نیز از سفالینه های خود به عنوان منابعی برای تبادلات میراث فرهنگی خویش استفاده میکردند. برای بررسی بسیاری تمدنها اثر سفال حتا تا سده ها پس از پیدایش خط نیز ارزش خود را نگه میدارد_ به همین ترتیب مثلا برای نواحی شمال شرقی ایران بر اساس این نوع شواهد، سه سنت عمده فرهنگی بیان میشود. در شمال کویر، تمدنی با سفالهای گلی غلیظ قرمز رنگ، با نقوش سیاه و قهوه ای، در ناحیه گرگان تا کاشان دیده میشود. در مقابل آن سفالهای نخودی قرار دارد که فرهنگی را در تمام بخشهای جنوبی زاگرس شامل میشده. سنت سفالهای نخودی با نوارهای منظم دو رنگ، سومین ناحیه است که در تمامی مناطق مرکزی و شمال بلوچستان رواج داشته. در آغاز یکی دو سده نخست هزاره سوم پیش از میلاد، در اندازه مراکز هر ناحیه گسترشهایی پدید آمد که آنها را مجموعا به آغاز شهر نشینی نسبت میدهند.

استوره شناسی نشست 1 : تعریف استوره :

هیستوری (Historya) واژه ای یونانی و لاتینی به معنای سرگذشت و آگاهی و تاریخ است.و از آنجا که در بسیاری تلفظها "ه" در ابتدای کلمه به صورت "ا" تلفظ میشود احتمالا استوری (Story) در زبان انگلیسی از همین واژه ریشه شده.

کلمه استوری (Story) در ادبیات انگلیسی به معنی سرگذشت یا داستان تاریخی و حقیقی است. البته در ادبیات انگلیسی واژه های تخصصی برای استوره ملتها، واژه های میث (Myth) و لجند (Legend) هستند. به طور خلاصه در ادبیات انگلیسی به داستان منطقی بر مبنای واقعیت : استوری (Story)، وبه استوره ملتها که اگرچه در ظاهر رویایی است اما بر مبنای واقعیت است، میث (Myth) و لجند (Legend) میگویند. بر همین پایه دانشی که به بررسی استوره ملل میپردازد را میتولوژی مینامند که ما معادل آن را در فارسی استوره شناسی به کار میبریم.